Vì sao một sản phẩm cần nhiều công đoạn?

Hiểu quy trình làm sơn mài giúp người xem nhận ra công sức phía sau tác phẩm, đồng thời biết đặt câu hỏi khi chọn mua tranh, đồ trang trí hoặc nội thất. Điều cần quan tâm không chỉ là sản phẩm đã được phủ bao nhiêu lớp, mà còn là mỗi lớp được làm để đạt mục đích gì.

Không có một quy trình duy nhất cho mọi sản phẩm sơn mài

Sơn mài xuất hiện trên tranh, hộp, khay, đồ nội thất và những hình thức nghệ thuật khác. Cốt, kích thước, công năng và vật liệu trang trí khác nhau sẽ dẫn đến cách xử lý khác nhau. Một tấm tranh phẳng không có cùng yêu cầu với chiếc hộp có nắp, cạnh và phần tiếp giáp.

Ngay trong cùng một làng nghề, cách gọi hoặc cách tách công đoạn cũng có thể khác giữa các cơ sở. Công việc được một xưởng tính là một bước có thể được xưởng khác chia thành nhiều lượt nhỏ. Vì thế, những con số về số công đoạn nên được hiểu trong bối cảnh cụ thể.

Bài viết trình bày các nhóm việc thường gặp để giải thích nguyên lý chế tác, không phải công thức thi công áp dụng cho mọi hệ vật liệu. Thứ tự trang trí, phủ và mài có thể lặp lại hoặc điều chỉnh theo thiết kế. Tài liệu của National Gallery Singapore cũng mô tả sơn mài như một quá trình lặp, kết hợp nhiều thao tác tạo lớp và xử lý bề mặt. [1]

Tóm tắt các nhóm công việc trong quy trình làm sơn mài

Đây là các nhóm công việc liên quan với nhau. Trong thực tế, người làm có thể quay lại xử lý một vùng hoặc bổ sung lớp trước khi tiếp tục hoàn thiện.

1. Thiết kế: hình dung sản phẩm trước khi bắt đầu phủ sơn

Thiết kế không chỉ là chọn họa tiết. Người làm cần xác định kích thước, tỷ lệ, vị trí điểm nhấn và cách sản phẩm được sử dụng. Với hộp, cần nghĩ đến nắp và mép; với tranh, cần nghĩ đến khoảng cách quan sát; với nội thất, cần tính đến vùng tiếp xúc thường xuyên.

Ở bước này, bố cục còn phải gắn với cách làm. Nếu một chi tiết được dự kiến đặt dưới lớp phủ, người thợ phải tính đến việc nó sẽ xuất hiện ra sao sau khi mài. Nếu dùng vật liệu có độ dày khác nhau, cần dự kiến cách xử lý chênh lệch bề mặt.

Chẳng hạn, cùng một đường cong chạy qua nắp và thân hộp, hình ảnh cần được cân nhắc khi hộp đóng lẫn khi mở. Một chi tiết đẹp trên bản vẽ có thể phải điều chỉnh để phù hợp với góc cạnh hoặc phần ghép nối. Thời gian chuẩn bị giúp giảm những thay đổi khó xử lý ở cuối quá trình.

2. Chọn và chuẩn bị cốt: phần ít thấy nhưng ảnh hưởng lâu dài

Cốt là phần tạo hình cơ bản của món đồ. Tùy sản phẩm, người làm lựa chọn vật liệu nền thích hợp rồi kiểm tra hình dáng và tình trạng của nó. Không thể mặc định mọi đồ sơn mài đều dùng cùng một loại gỗ hoặc cùng một kết cấu.

Với cốt gỗ, cần quan tâm đến sự ổn định và những vị trí ghép. Với vật thể có nhiều mặt cong, phải cân nhắc khả năng thao tác và hoàn thiện trên toàn bộ hình dáng. Một cốt có hình thức đẹp nhưng không phù hợp với hệ lớp phía trên sẽ làm quá trình chế tác khó kiểm soát hơn.

Phần cốt cũng liên quan đến tuổi thọ. Tài liệu bảo tồn đồ sơn cho thấy chuyển động của nền có thể gây ứng suất và tổn thương các lớp phủ. Vì vậy, việc làm kỹ phần bên trong có ý nghĩa thực tế, dù người mua thường chỉ nhìn thấy màu sắc ở bên ngoài. [2]

3. Bó, hom và làm vóc: xây nền cho những lớp tiếp theo

Trong cách gọi của nghề, làm vóc thường được hiểu là chuẩn bị nền cho quá trình thể hiện và hoàn thiện. Những thao tác như bó, hom, xử lý chỗ ghép và làm phẳng có thể tham gia vào nhóm việc này, tùy sản phẩm và phương pháp của xưởng.

Tài liệu giới thiệu nghề sơn mài Hạ Thái của ngành du lịch mô tả việc dùng hỗn hợp có sơn để xử lý nền trước khi trang trí. Đây là một ví dụ về thực hành địa phương, không phải tỷ lệ pha hay hướng dẫn chung cho mọi cơ sở. [3]

Ở góc độ người thưởng thức, có thể hình dung công việc này như chuẩn bị một bề mặt đủ phù hợp để tiếp nhận hình ảnh. Vùng lõm cần được xử lý; vùng gồ cần điều chỉnh; mép và góc cần được chú ý để các lớp tiếp theo có thể triển khai nhất quán.

Làm phẳng cũng không đơn giản là che mọi dấu vết bằng một lớp dày. Người làm phải cân nhắc trạng thái của từng lượt xử lý và sự phù hợp với kết cấu. Nếu chỉ nhìn sản phẩm hoàn thiện, phần công sức này dễ bị bỏ qua, nhưng nó tạo điều kiện cho những bước phía sau.

4. Chuẩn bị màu và vật liệu trang trí

Sản phẩm sơn mài có thể khai thác màu, vỏ trứng, xà cừ hoặc lá kim loại tùy ý đồ. Không phải món đồ nào cũng cần tất cả những vật liệu này. Lựa chọn ít thành phần vẫn có thể tạo hiệu quả tốt nếu tương quan màu và bề mặt được tổ chức chặt chẽ.

Người làm cần xem vật liệu sẽ nằm ở đâu và liên hệ với những vùng xung quanh như thế nào. Một mảng sáng đặt trên nền tối tạo cảm nhận khác với mảng sáng nằm dưới một lớp có màu. Một chi tiết quá nổi có thể cần cách xử lý khác với chi tiết chỉ dùng để gợi nhịp điệu.

Việc chuẩn bị còn bao gồm thử cách thể hiện khi cần. Màu ở một trạng thái quan sát chưa chắc cho cùng cảm nhận sau những lượt phủ và hoàn thiện. Vì vậy, quyết định vật liệu phải gắn với hình ảnh cuối cùng, thay vì chỉ dựa vào vẻ đẹp riêng của từng thành phần.

5. Trang trí và tạo hình: đặt chi tiết cho cả những bước chưa tới

Ở công đoạn trang trí, người thợ đưa bố cục vào sản phẩm bằng kỹ thuật phù hợp. Với một vùng vật liệu ghép, cần chú ý kích thước, khoảng cách và đường biên. Với vùng màu, cần cân nhắc quan hệ giữa các lớp và những phần sẽ tiếp tục được xử lý.

Điểm đặc biệt là một chi tiết chưa chắc đạt diện mạo cuối cùng ngay khi được đặt xuống. Nó có thể còn được phủ, mài và điều chỉnh. Người làm phải nhìn đồng thời trạng thái hiện tại và kết quả dự kiến sau nhiều thao tác.

Ví dụ, một cụm vỏ trứng có thể được tổ chức thành vùng sáng trên chiếc hộp. Những khe giữa các mảnh, đường viền và phần tiếp giáp với nền đều ảnh hưởng đến hình ảnh. Khi hoàn thiện, người xem nhận thấy một mảng thống nhất, nhưng bên trong là nhiều quyết định nhỏ về sắp đặt.

Không nên xem mọi sai khác giữa hai sản phẩm thủ công là lỗi, cũng không nên coi mọi khuyết điểm đều là dấu ấn cá nhân. Cần phân biệt biến đổi phù hợp với thiết kế và vấn đề ảnh hưởng đến chất lượng hoặc công năng.

6. Phủ sơn và chờ: vì sao không thể chỉ tăng tốc bằng thao tác?

Mỗi lượt phủ tham gia vào cấu trúc và hiệu ứng của bề mặt. Có lớp phục vụ nền, có lớp liên quan đến màu, có lớp giúp điều tiết cách nhìn những phần nằm phía dưới. Vai trò cụ thể phụ thuộc hệ kỹ thuật được sử dụng.

Với sơn tự nhiên, đóng rắn không chỉ là chờ dung môi bay hơi. Nghiên cứu về sơn truyền thống cho thấy quá trình có liên quan đến enzyme laccase và phản ứng tạo mạng trong vật liệu; nhiệt độ và độ ẩm phù hợp có ý nghĩa đối với sự hình thành màng. [4]

Do đó, cảm giác bề mặt bớt ướt chưa đủ để kết luận đã sẵn sàng cho mọi thao tác tiếp theo. Người làm cần đánh giá trạng thái lớp trước theo yêu cầu công việc. Phủ thêm khi chưa phù hợp có thể khiến việc xử lý về sau trở nên khó kiểm soát.

Thời gian thực tế còn phụ thuộc vật liệu, độ dày, điều kiện xưởng và cách tổ chức sản xuất. Không nên đưa ra một lịch khô cố định cho mọi đồ sơn mài. Nếu sản phẩm dùng hệ sơn khác hoặc phối hợp nhiều vật liệu, yêu cầu cũng cần được xác định theo hệ đó.

7. Mài: làm phẳng và tham gia xây dựng hình ảnh

Mài có thể giúp điều chỉnh bề mặt, nhưng trong sơn mài, thao tác này còn có khả năng làm lộ những phần đã được bố trí dưới lớp phủ. Người làm lấy bớt vật liệu để đưa hình ảnh đến trạng thái mong muốn. Vì thế, mài không chỉ là bước sửa cho nhẵn ở cuối quá trình.

Để hình dung, hãy tưởng tượng một vùng sáng được chuẩn bị trước rồi phủ lên bằng lớp màu khác. Mức độ mài tại từng vị trí có thể làm vùng sáng hiện rõ hơn hoặc vẫn giữ cảm giác chìm. Quan hệ giữa những vùng đó góp phần tạo nhịp điệu của tác phẩm.

Đây là thao tác cần sự kiểm soát. Lấy bớt quá nhiều ở một vùng có thể làm mất hiệu ứng dự kiến; xử lý chưa đủ ở vùng khác có thể khiến bề mặt chưa đạt yêu cầu. Cách đánh giá còn phụ thuộc việc người làm muốn tạo bề mặt phẳng, giữ cấu trúc hay làm nổi bật một chuyển sắc.

Cũng cần hiểu rằng không phải mọi kỹ thuật đều dùng cùng một cách mài. Dụng cụ, phương pháp và mức độ xử lý cần phù hợp với hệ vật liệu. Những mô tả khái quát không nên được dùng như hướng dẫn tự thao tác trên một món đồ đã hoàn thiện.

8. Điều chỉnh và hoàn thiện: vì sao có lúc phải quay lại bước trước?

Khi mài làm lộ hình ảnh, người làm có thể thấy cần bổ sung một vùng màu hoặc thay đổi tương quan giữa các phần. Quy trình vì vậy có thể gồm những vòng điều chỉnh. Không phải mọi lần quay lại đều do sai sót; một phần là quá trình tìm đến kết quả tạo hình.

Tuy nhiên, điều chỉnh cần có mục tiêu. Phủ thêm hoặc mài thêm không tự động làm sản phẩm tốt hơn. Người làm phải biết công việc tiếp theo nhằm sửa vấn đề gì, tăng hiệu ứng nào hoặc hoàn thành yêu cầu nào của thiết kế.

Đánh bóng và hoàn thiện bề mặt cũng cần phù hợp với chủ ý. Bóng mạnh không phải tiêu chuẩn duy nhất. Một bề mặt được tiết chế có thể giúp hình ảnh dễ nhìn hơn trong không gian nhất định. Chất lượng được đánh giá bằng sự nhất quán với thiết kế, thay vì chỉ bằng mức phản chiếu.

9. Kiểm tra thành phẩm: nhìn cả những vùng ít được chú ý

Kiểm tra không nên chỉ tập trung vào mặt chính. Với hộp, cần xem nắp, mép và vùng tiếp giáp; với đồ trang trí, cần chú ý mặt sau và đáy; với nội thất, cần kiểm tra những chi tiết liên quan đến sử dụng và lắp ghép.

Một bề mặt đẹp khi nhìn thẳng có thể bộc lộ vấn đề dưới ánh sáng nghiêng. Vì vậy, quan sát ở nhiều vị trí giúp người làm nhận diện điểm cần xử lý trước khi giao sản phẩm. Việc kiểm tra nên dựa trên yêu cầu đã thống nhất, nhất là với đơn đặt riêng.

Hướng dẫn chăm sóc cũng là phần đáng quan tâm. Người mua cần biết món đồ phù hợp để trưng bày hay dùng thường xuyên, có yêu cầu tránh nhiệt hoặc nước đọng hay không. Tên gọi “sơn mài” chưa đủ để xác nhận mọi khả năng sử dụng.

Vì sao số công đoạn và thời gian chế tác không phải thước đo duy nhất?

Một sản phẩm cần nhiều lượt xử lý có thể đòi hỏi công sức lớn, nhưng số bước không tự chứng minh chất lượng. Thiết kế, tình trạng nền, kỹ năng thao tác và sự phù hợp của vật liệu đều quan trọng. Làm nhiều mà thiếu kiểm soát vẫn có thể cho kết quả chưa tốt.

Tương tự, thời gian dài có thể bao gồm nhiều yếu tố ngoài thao tác trực tiếp. Quy mô đơn hàng và lịch làm việc cũng ảnh hưởng ngày giao. Khi tìm hiểu một món đồ, nên hỏi khoảng thời gian đó bao gồm những công việc nào, thay vì chỉ xem con số như chứng nhận giá trị.

Với sản phẩm thủ công, một cách giải thích rõ ràng về quy trình thường hữu ích hơn những lời khẳng định chung. Người mua không cần biết toàn bộ bí quyết nghề, nhưng nên có đủ thông tin về chất liệu, phương pháp chính và công năng.

Quy trình truyền thống đang được mở rộng như thế nào?

Thực hành sơn mài đương đại cho thấy nền và phương pháp làm việc tiếp tục được thử nghiệm. Trong dự án Make Shift, nghệ sĩ Phi Phi Oanh giới thiệu việc sử dụng sơn ta trên sắt và kim loại tái sử dụng. Ví dụ này cho thấy thay đổi nền có thể đi cùng việc nghiên cứu lại cách thao tác. [5]

Ở góc độ sản phẩm, sự đổi mới không nhất thiết nằm ở việc thêm thật nhiều họa tiết. Nó có thể bắt đầu từ hình dáng mới, cách phối vật liệu hoặc một thiết kế phù hợp hơn với không gian sống. Mỗi lựa chọn mới cần được thử nghiệm thay vì mặc nhiên áp dụng quy trình cũ.

Một hướng đáng khuyến khích là ghi chép và công bố thông tin rõ hơn: loại nền, hệ sơn, kỹ thuật trang trí và cách chăm sóc. Đây là tiêu chí giúp người mua hiểu sản phẩm, không phải khẳng định rằng mọi cơ sở hiện đã làm giống nhau.

Người mua nên hỏi gì để hiểu công sức phía sau sản phẩm?

• Cốt và hệ vật liệu chính của món đồ là gì?
• Những công đoạn nào được làm thủ công?
• Mài được dùng để làm phẳng hay còn tham gia tạo hình?
• Vật liệu trang trí được tổ chức như thế nào?
• Sản phẩm được thiết kế cho trưng bày hay sử dụng thường xuyên?
• Có hướng dẫn chăm sóc và hỗ trợ khi bề mặt gặp vấn đề không?

Nếu tham khảo tại Sơn mài Dương Lam, bạn có thể trao đổi những câu hỏi này cho từng món đồ cụ thể. Thông tin chính xác về sản phẩm giúp việc lựa chọn phù hợp hơn với sở thích và không gian sử dụng.

Không nên tự cào, đốt hoặc thử dung môi để xác định kỹ thuật. Những cách thử đó có thể làm hỏng bề mặt và vẫn không cho biết đầy đủ cấu trúc của món đồ.

Câu hỏi thường gặp về quy trình làm sơn mài

Một sản phẩm sơn mài cần bao nhiêu công đoạn?

Không có con số chung cho mọi sản phẩm. Cách đếm còn phụ thuộc việc tách từng lượt xử lý hay gộp thành nhóm. Điều quan trọng là những công việc cần thiết có được thực hiện và kiểm soát phù hợp hay không.

Vì sao phải phủ rồi lại mài?

Phủ xây dựng các lớp, còn mài có thể điều chỉnh bề mặt hoặc làm lộ phần hình ảnh đã chuẩn bị. Hai thao tác phục vụ những mục đích liên quan, không phải công việc lặp lại vô ích.

Sản phẩm càng bóng có phải càng được làm kỹ?

Độ bóng là một đặc tính hoàn thiện. Muốn đánh giá công sức cần xem thêm nền, bố cục, cạnh, chi tiết và sự nhất quán. Bóng mạnh không tự xác nhận chất lượng hoặc thành phần vật liệu.

Có thể bỏ bớt thời gian chờ để giao nhanh không?

Lịch làm việc có thể được tổ chức hiệu quả hơn, nhưng từng lớp vẫn cần đạt trạng thái phù hợp cho bước tiếp theo. Việc rút ngắn thời gian phải dựa trên hiểu biết về hệ vật liệu, không chỉ dựa vào yêu cầu giao hàng.

Giá trị được hình thành qua từng quyết định nhỏ

Quy trình làm sơn mài cần nhiều công đoạn vì món đồ được xây dựng bằng cả cấu trúc và hình ảnh. Phần cốt, nền, lớp trang trí, những lượt phủ và mức độ mài đều đóng góp vào kết quả cuối cùng. Có công việc để người xem nhìn thấy vẻ đẹp, có công việc giúp vẻ đẹp ấy có một nền tảng phù hợp.

Khi hiểu vai trò của từng bước, người mua có thể nhìn sản phẩm chậm hơn và đặt câu hỏi cụ thể hơn. Một bề mặt hoàn thiện không chỉ kể câu chuyện về màu sắc, mà còn phản ánh cách người làm lựa chọn, chờ đợi, kiểm tra và điều chỉnh chất liệu.

Tài liệu tham khảo

1. National Gallery Singapore: Vietnamese Lacquer Painting — Between Materiality and History.
2. Asian Art Museum: Conservation of Asian Lacquer.
3. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam: Làng nghề sơn mài Hạ Thái.
4. Improved Measurements of the Physical Properties of Oriental Lacquers Using Atomic Force Microscopy and a Nanoindenter.
5. Phi Phi Oanh: Make Shift.